Mon, 11 / 2019 12:51 pm | tailieuhay

Cảm nhận về bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm

Bài làm

Đất nước là một đề tài muôn thuở của thơ ca. Mỗi thi sĩ có một góc nhìn khác nhau về hình hài đất nước. Nguyễn Trãi nhìn đất nước qua những lớp trầm tích của triều đại Đinh, Lý, Trần,…, Nguyễn Đình Thi thấy đất nước ở những cánh cò bay lả bay la, còn Nguyễn Khoa Điềm vẽ ra đất nước với hồn cốt của tinh thần: “Đất nước của nhân dân”. Trích đoạn “Đất nước” từ trường ca “Mặt đường khát vọng” là bức toàn cảnh về một “Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại”.

Nguyễn Khoa Điềm là nhà thơ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ. Trường ca “Mặt đường khát vọng” được viết năm 1971 khi nhà thơ đang tham gia chiến đấu ở chiến trường Bình Trị Thiên máu lửa. Trích đoạn thơ “Đất nước” nằm ở chương V của thiên trường ca.

Nhìn đất nước, nhà thơ không chỉ nhìn đất nước ở thực tại mà còn đưa cho trở về với xa xưa để tìm đến ngọn nguồn của đất nước. “Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi”, điều này đã thôi thúc mỗi người con tìm về với nơi khởi nguồn của quê hương. Đất Nước bắt đầu từ những điều bình dị lắm. “Những cái “ngày xửa ngày xưa” là câu chuyện dân gian của mẹ, “miếng trầu bây giờ bà ăn” là nét phong tục xưa. Đất Nước “lớn lên” bằng tinh thần đấu tranh của dân tộc khi dân mình “biết trồng tre mà đánh giặc”. Thói quen bói tóc của người phụ nữ, lẽ sống nghĩa tình nồng thắm như “gừng cay muối mặn”, công việc lao động của vùng văn hóa lúa nước với “cái kèo, cái cột” và “hạt gạo một nắng hai sương xay giã dần sàng”.Và, “Đất Nước có từ ngày đó…”. Cội nguồn của đất nước xa xôi, chỉ thấy thoáng qua trong những cái “ngày xửa ngày xưa”, chỉ biết dân mình đã nuôi dưỡng đất nước bằng những truyền thống văn hóa và truyền thống lao động miệt mài cần cù. Đây là cái nhìn mới mẻ về cội nguồn đất nước, đất nước bắt nguồn từ chiều sâu của văn hóa truyền thống dân tộc.

Đất Nước là Đất và Nước, hai yếu tố làm nên một vùng địa lý Việt Nam. Đó cũng là một góc nhìn của Nguyễn Khoa Điềm về Đất Nước. Tác giả tác Đất và Nước để có cái nhìn sâu sắc hơn:

  • “Đất là nơi anh đến trường
  • Nước là nơi em tắm”

Đất và Nước trở thành hai không gian riêng tư của em và anh. Nhưng anh và em lợi bén duyên lứa đôi nên Đất hòa cùng Nước để trở thành “Đất Nước” nơi ta “hò hẹn”. Hai yếu tố tự nhiên lại được gắn kết bằng thứ tình cảm trong suốt như thế bởi Đất Nước là sự gắn kết của anh và em, của mọi người dân trên khắp miền tổ quốc.

Xem thêm:  Phân tích bài thơ “Đất nước” (Nguyễn Đình Thi)

Đất Nước trải ra trong chiều rộng không gian, và Đất Nước cũng thật dài trong những trang sử đã qua. Trong quá khứ, Đất Nước là nơi thiêng liêng, gắn với truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu cơ:

  • “Đất là nơi Chim về
  • Nước là nơi Rồng ở
  • Lạc Long Quân và Âu Cơ
  • Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng”

Truyền thuyết từ xa xưa nhưng Đất Nước không dừng lại ở trang huyền thoại mà được các thế hệ tiếp nối nhau,”sinh con đẻ cái”, “gáng vác phần người đi trước để lại”, “dặn dò con cháu” về những vua Hùng có công dựng nước để biết mình cần phải giữ nước. Chiều dài thời gian của Đất Nước tồn tại ở những truyền thuyết dân gian, bắt nguồn từ mười tám vị vua Hùng dựng nước. Những điều ấy, người dân ta biết, người dân ta nhớ và người dân ta coi như một tín ngưỡng để mỗi dịp mồng mười tháng ba “cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ”.

“Thời gian đằng đẵng”, “không gian mênh mông”, Đất Nước không chỉ là những thước đo ấy mà Đất Nước còn tồn tại trong mối quan hệ với con người:

  • “Trong anh và em hôm nay
  • Đều có một phần Đất Nước”

Mỗi người dân đều mang trong mình một phần của vùng tổ quốc thiêng liêng này. Anh và em “cầm tay”, Đất Nước “hài hòa nồng thắm” bởi tình yêu lứa đôi. Và khi ta cầm tay mọi người thì Đất Nước “vẹn tròn to lớn”. Đất Nước tồn tại trong mối quan hệ giữa anh và em, Đất Nước còn trở thành chất gắn kết bởi hai chữ thiêng liêng ấy đã gắn kết cả một dân tộc, làm nên tinh thần đoàn kết của đồng bào ta. Vì ta và Đất Nước gắn bó nên ta phải có trách nhiệm với Đất Nước. Đất Nước cho ta những cánh đồng trù phú, cho những dòng sông mang nguồn nước mát, Đất Nước trao anh cho em, Đất Nước trao em cho anh, nên mình phải biết hy sinh cho nguồn cội nuôi dưỡng ấy:

  • “Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình
  • Phải biết gắn bó san sẻ
  • Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở
  • Làm nên Đất Nước muôn đời…”
Xem thêm:  Phân tích giá trị nhân đạo của truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân

Đó là trách nhiệm của mỗi người dân, biết hy sinh cho tổ quốc. Đất Nước được như ngày hôm nay là máu xương của cha ông ngã xuống, và em và anh phải biết hy sinh, biết san sẻ và gắn bó bền chặt, biết “hóa thân” để “làm nên Đất Nước muôn đời”. Có lẽ chưa một nhà thơ nào nhìn Đất Nước bằng cái nhìn toàn diện và toàn vẹn như thế. Đất Nước trong thơ của Nguyễn Khoa Điềm vừa có bề rộng, bề dài và bề sâu. Đất Nước hiện lên vừa quen thuộc lại vừa thiêng liêng và trường tồn.

Đất Nước trong ánh nhìn của Nguyễn Khoa Điềm càng trở nên sâu sắc, hào hùng bơi tư tưởng cốt lõi mà nhà thơ hướng đến: “Đất Nước của nhân dân”. Tư tưởng “Đất Nước của nhân dân” được tác giả cảm nhận trước hết ở không gian địa lý. Dưới cái nhìn của nhà thơ, mỗi ngọn núi, con sông đều là sự hóa thân của nhân dân đồng bào. Người vợ nhớ chồng nên hòn Vọng Phu, lứa đôi nghĩa tình nên hòn Trống Mái. Tình nghĩa thủy chung đã dựng nên những biểu tượng yêu thương mãi mãi. Đất Nước còn “lớn lên” bởi tinh thần bất khuất, anh hùng trong quá trình dựng nước giữ nước của nhân dân ta:

  • “Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua còn trăm ao đầm để lại
  • Chín mươi chín con voi góp mình dựng Đất tổ Hùng Vương
  • Những con rồng nằm im góp dòng sông xanh thẳm”

Đất Nước còn được tạo nên bởi truyền thống hiếu học: “Người học trò nghèo giúp cho Đất Nước mình núi Bút, non Nghiên.”

Nhân dân làm nên từng núi từng sông, nhân dân còn làm nên cả bốn nghìn năm lịch sử “đằng đẵng”. Người anh hùng dựng nước trong cảm nhận của nhà thơ chẳng có tên, họ chỉ là những người con gái con trai bình dị, “không ai nhớ mặt đặt tên” nhưng “họ đã làm ra Đất Nước”. Đất Nước đâu chỉ từ máu xương của những trang anh hùng đi vào sử sách, Đất Nước còn là sự hy sinh của những tấm thân vùi vội nơi dọc đường, những mộ phần rải rác chẳng biết là của ai. Đó là sự hy sinh thầm lặng nhưng cao đẹp. Và Nguyễn Khoa Điềm nhấn mạnh hơn vào sự hy sinh của mỗi cá nhân ấy, khẳng định vai trò của mỗi người đối với dân tộc tổ quốc. Nhân dân không chỉ hy sinh máu xương làm nên hồn dân tộc, nhân dân còn tạo ra và giữ gìn những giá trị truyền thống. Họ truyền cho ta hạt lúa tạo nên cả cánh đồng trù phú, cho ta ánh lửa khai sáng văn mình, cho ta giọng điệu dân tộc, những từ những tiếng. Nhân dân biết dựng nước thì cũng truyền cho ta sức mạnh giữ nước, đó là hồn cốt của một dân tộc giàu tình yêu tổ quốc, biết vùng lên mà diệt ngoại an nội. Nhân dân là người đã gây dựng và vun đắp nên nền móng cho Đất Nước.

Xem thêm:  Tưởng tượng và kể về mẹ mình sau 40 năm nữa

Tư tưởng “Đất Nước của nhân dân” còn được xây dựng ở chiều sâu văn hóa:

  • “Dạy anh biết “yêu em từ thuở trong nôi”
  • Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội
  • Biết trồng tre đợi ngày thành gậy
  • Đi trả thù mà không sợ dài lâu”

Đó là lối sống anh em như thể tay chân, biết trân trọng công sức lao động, biết “trồng tre đợi ngày thành gậy” để chiến đấu chống kẻ thù xâm lăng.

Đoạn trích “Đất nước” đã thể hiện cái nhìn mới mẻ mang tính phát hiện của Nguyễn Khoa Điềm về Đất Nước. Khái niệm Đất Nước như mở rộng ra theo không gian, lịch sử và con người. Chưa bao giờ ta thấy Đất Nước ở một bình diện rộng lớn và sâu sắc như thế, và cũng chưa bao giờ tư tưởng “Đất Nước của nhân dân” lại lắng sâu và chạm vào lòng ta đến vậy. Thành công của đoạn trích không chỉ là sự đóng góp về mặt nội dung mà còn bởi tài năng chắp bút của tác giả. Thơ thời hiện đại mà tính dân gian lại thấm nhuần như hơi thở của câu hát dân ca, ngôn ngữ thơ mềm mại với những phép lặp khiến lời thơ, ý thơ càng như thêm khắc sâu hơn. Giọng thơ khi thong thả khi lại dồn dập trong niềm cảm xúc dồn nén về Đất Nước khiến bài thơ tựa như bản nhạc du dương mà người nghệ sĩ tấu lên chỉ dành cho mảnh đất quê hương của mình. Chất suy tư, triết luận sâu sắc tiêu biểu cho phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm được thể hiện rất rõ trong lời thơ khiến đoạn thơ càng thêm có sức nặng hơn.

Hình ảnh đất nước đã không còn xa lạ với người đọc thơ văn nữa. Quê hương Việt Nam đã làm bao bút thơ rung động, đã chiếm lòng của bao thi sĩ yêu quê. Nguyễn Khoa Điềm với đoạn trích “Đất nước” nói riêng và trường ca “Mặt đường khát vọng” nói chung đã góp một định nghĩa sâu sắc và lắng đọng về Đất Nước và cũng là góp vào lòng người một ngọn lửa rực cháy tình yêu quê hương trời Nam.

Bài viết cùng chuyên mục